In de rubriek Erfgoed van de Week van de Gemeente Amsterdam staat elke week een bijzondere archeologische vondst, vindplaats, voorwerp, monumentaal gebouw of historische plek in de stad centraal. Erfgoedexperts van Bureau Monumenten en Archeologie delen het erfgoed van de stad met Amsterdammers én overige geïnteresseerden. Dit artikel is geschreven door Annette ten Doeschate.
Monumenten springen vaak in het oog. Soms steken ze met geveltop en goot boven de rest uit. Voor het verduurzaamde erfgoed moet je wat beter zoeken. Isolatie- of energie-opwekkende maatregelen zijn vaak niet zichtbaar met het blote oog. Bij Gunters & Meuser bijvoorbeeld, in de Jordaan aan de Egelantiersgracht. De verduurzaming van dit bekende rijksmonument laat zien hoe je een monument kunt behouden én klaar kunt maken voor de toekomst.
Jordanees familiebedrijf
De geschiedenis van Gunters & Meuser begint met een familiebedrijf met de wortels in de Jordaan. De familie Gunters had een winkel in het voorhuis van hun woning op Prinsengracht 46, maar verkocht hun waren in de hele buurt. Johannes senior plantte het eerste zaadje voor de ijzerhandel door de verkoop van Engels schoenhakbeslag. Toen zijn zoon de zaak overnam in 1866, was de naam Gunters al gevestigd.
Links het pand van Gunters & Meuser op Egelantiersgracht 2, rechts de ingang aan Prinsengracht 108. | Foto's: Eat2Gather.
Ze waren in de tussentijd een stukje verderop gaan wonen op Egelantiersgracht 2. En nadat Johannes Gunters junior zijn vennoot Meuser inwijdde, en de oprichting van Gunters & Meuser in 1875 officieel was, kochten ze samen het betreffende pand. Een paar bloeiende jaren later werd ook het aangrenzende Prinsengracht 108 aangekocht. Dit pand werd gesloopt en in Franse stijl – maar met een bijzondere knik in de gevel – herbouwd. Inmiddels bezitter van 2 hele panden bleef firma Gunters & Meuser groeien, vooral dankzij de bouwactiviteiten in Amsterdam. Een optopping op de Egelantiersgracht voor extra opslag bleek niet genoeg: er moest een geheel nieuw bedrijfspand komen.
In 1917/1918 werd het nieuwe pand van Gunters & Meuser gebouwd in Amsterdamse Schoolstijl. | Foto: Eat2Gather.
Smeedijzer- en baksteenpracht
En zo geschiedde. Gunters & Meuser, de volgende generatie alweer, gaven architecten Pieter (P.) Vorkink (1878-1960) en Jacobus (J. Ph.) Wormser (1878-1935) de opdracht om een ontwerp voor een nieuw bedrijfspand te maken. De nieuwbouw kon 3 percelen breed worden, want naast Egelantiersgracht 2 dat al in hun bezit was, werden nummers 4 en 6 aangekocht. Daar werd in 1917 en 1918 één van Jordaans meest markante, in Amsterdamse Schoolstijl uitgevoerde panden gebouwd. Boven de deur van dit zeer in het oog springende gebouw, toen een combinatie van winkel, magazijn en kantoorlokalen, prijkt nog altijd het in sierletters uitgevoerde Handel in IJzerwaren. En tussen de natuurstenen daklijst en de rij van 11 vensters, over de hele breedte van de middentravee: Gunters & Meuser. Menig Amsterdammer, en toerist, heeft dit beeld op zijn netvlies. In 2001 werd het pand een rijksmonument.
De gevel kent veel variatie door het decoratieve Amsterdamse school-metselwerk, de verschillende kozijnen en het toegepaste smeedijzer. Naast dat al zeer bijzondere baksteen en smeedijzer is er nog glas-in-lood en zijn er afwisselende ramen met roeden en natuurstenen dorpels.
De gevel kent veel variatie door het decoratieve Amsterdamse school-metselwerk, de verschillende kozijnen en het toegepaste smeedijzer. | Foto's: Bureau Monumenten en Archeologie.
(Niet) in het oog springende aanpassingen
Door de architectuur en vele details, maar natuurlijk ook door de ligging, is het gebouw een ware eyecatcher. Een paar ook noemenswaardige zaken blijven echter verborgen. Het rijksmonument is intern verbouwd en heeft een nieuwe functie. Maar vooral belangrijk om te weten: het is flink verduurzaamd!
In 2019 en 2020 werd het hele gebouw, inclusief het nog altijd verbonden Prinsengracht 108, energiezuinig en gasloos gemaakt. Om dit voor elkaar te krijgen moest aanzienlijk geïsoleerd worden, en moesten er warmtepompen en zonnepanelen worden geïnstalleerd. Omdat het gebouw een redelijk simpele indeling had, en geen hoog monumentale interieurwaarden, plus een hele draagkrachtige structuur, kon de indeling redelijk gemakkelijk aangepast worden. De kelder werd vernieuwd, voormalige opslagruimten verbouwd tot kantoren Op het dak liggen zonnepanelen, en buitenunits van warmtepompen, die niet zichtbaar zijn vanaf de straat. | Foto: ndp.vision10.nlen op de bovenste verdiepingen zitten nu een moderne kookstudio en sfeervolle vergaderruimtes.
Op het dak liggen zonnepanelen, en buitenunits van warmtepompen, die niet zichtbaar zijn vanaf de straat. | Foto: ndp.vision10.nl
Ook andere ingrepen die alleen effect hadden op het interieur conflicteerden niet of nauwelijks met het monument. Isoleren aan de binnenzijde was daarom goed te doen. Hiermee werden grote verduurzamingsstappen gemaakt. Maar voor andere duurzaamheidsmaatregelen zoals de warmtepompen, zonnepanelen en ook raamisolatie, werd om grote(re) zorgvuldigheid gevraagd. En werd aanspraak gedaan op de creativiteit van de architect, aannemer en eigenaar. De lucht-warmtepompen konden met een beetje passen en meten in een speciale ruimte aan de achterkant worden geplaatst. En door tientallen zonnepanelen op het dak – niet zichtbaar vanaf de straat – is er duurzame stroom.
Verschillende generaties in de winkel. | Foto's: Eat2Gather.
Voor de volgende generaties
Het Gunters & Meusergebouw anno nu spiegelt de levendige (familie-)geschiedenis van de Jordaan en het rijksmonument zelf. Het bedrijf bestaat nog steeds, en een derde familienaam ‘Olthof’ is aan het verhaal toegevoegd sinds André Olthof er ging werken, en in 1955 de zaak overnam na het overlijden van de heer Meuser. Nadat zonen Hans en Erik het bedrijf voortzetten sloot broer Peter in 2002 als directielid aan. Karien Olthof, dochter van Hans, werkt vandaag de dag ook in en áán het gebouw. Op de begane grond is nog altijd de ijzerwarenwinkel en boven de daarvan in- en uitlopende klanten, vinden bijeenkomsten en overleggen plaats. Uit de ramen van de verdieping weer dáárboven waaien de geuren van net (geleerde en) bereide gerechten. En dat alles vindt plaats achter de monumentale deuren en vensters van dat hoekpand waar honderden Amsterdammers per dag langslopen, -fietsen en -rijden. Waar zorg voor wordt gedragen zodat ook de volgende generaties, van in en ver buiten de Jordaan, er nog lang van kunnen genieten.
Het originele artikel: https://www.amsterdam.nl/nieuws/erfgoed-week/gunters-meuser/
